Pośród nieprzebranego skarbca polskich pieśni ludowych, zimowe kolędy stanowią zbiór wyjątkowy w swym bogactwie, wielości i archaiczności. Zaprezentowane na płycie „Bóg się szerzy” pieśni pochodzą z obszarów Lubelszczyzny, Zamojszczyzny oraz okolic Biłgoraja, regionów, które w literaturze etnograficznej określa się mianem „polskiego zagłębia kolędowego”. Pieśni te odnoszą się do prastarej ludowej obrzędowości związanej z okresem zimowego przesilenia oraz szeregu zwyczajów mających na celu odrodzić w świecie moc życia, wracającą do niego wraz z odrodzonym po przesileniu Słońcem. Ludowa nazwa tego cyklu obrzędów – Gody, Godnie Święta – wiąże się z „godzeniem”, wypracowywaniem „zgody” z otaczającym światem i istotami, które w nim mieszkają i są jego gospodarzami. Z obrzędami Godów wiązały się znane po dziś dzień barwne pochody kolędników, zamaskowanych i odzianych w futra oraz słomiane powrósła młodzieńców, reprezentantów duchów przodków i istot przychodzących do świata żywych ludzi z dalekich, zaświatowych krain mitycznych. Kolędnicy przynoszą płodność, niosą wraz ze swymi pieśniami Boga, który się szerzy – święte uosobienie mocy rodzenia i niezwyciężonego życia, którego piastowanie leżało w centrum ludowej wizji świata i człowieka. Zapłatą za pieśń i dobre życzenie jest dar, który ludzie im przekazują – „kolęda”, okrągły bądź rogaty chleb, symbol pojednania i agrarnej wegetacji.

***

Przedstawione na płycie pieśni podzielone zostały na trzy części, tak, aby w sposób możliwie bliski pierwotnej obrzędowości, przedstawić oryginalny kontekst ich wykonywania. Płytę rozpoczynają pieśni kierowane do gospodarza domu, w których zapowiada mu się przyjście szerzącego się Boga, kolędników niosących mir i dobrobyt oraz tańczącej, trójnożnej kozy. W pieśniach „Nowe lato, szczodre lato” oraz „Przy studzience, przy wodzianej” podjęliśmy próbę rekonstrukcji pierwotnego brzmienia tych części pieśni, które badacze łączą z dawnym, słowiańskim mitem solarnym. Cykl kolęd gospodarskich otwierają i zamykają tradycyjnie wykrzykiwane w trakcie kolędniczego pochodu życzenia zaklinające szczęście i zdrowie na nowy rok. W drugiej części płyty przedstawione zostały kolędy młodzieżowe – pieśni śpiewane przez kawalerów dla dziewcząt. Wyrażają one ludową poetykę młodzieńczej miłości, w której w centrum świata znajduje się symbolizująca moc rodzenia życia nadobna dziewczyna, wokół której krążą zalotnicy. Zgodnie z dawnym obyczajem dziewczyna, której kolędowano były sadzana przez chłopców na krześle i podnoszona, tak, aby niczym Słońce, oświetlała swym pięknem i powabnością świat wokół. W tej części płyty znajdują się również teksty kolęd dziewczęcych, nowszych w korpusie tradycji ludowej, choć równie pięknych pod względem obecnej w nich poetyki. Zbiór pieśni zamyka biłgorajska pieśń o wizycie u gospodarza Trzech Gości: Słońca, Miesiąca i Małego Deszczu.

Oprac. Mikołaj Jarmakowski